Het Iraanse volk helpen de dictatuur omver te werpen is een van de verklaarde doelen van de Amerikaans-Israëlische oorlog tegen Iran. Dat lijkt er voorlopig niet in te zitten: het regime in Teheran heeft het land nog in een ijzeren greep.

De benoeming van de nieuwe Iraanse opperleider, Mojtaba Khamenei, zoon van zijn voorganger, werd breed gezien als een signaal van verzet tegen de VS en Israël. Opvallend genoeg is de kersverse ayatollah nog niet in het openbaar gezien.

Er zijn geen opnames van zijn stem vrijgegeven en hij was niet te zien op foto’s of in video’s. Iraanse staatsmedia hebben bevestigd dat hij gewond raakte bij een Israëlische luchtaanval, maar de aard en ernst van zijn verwondingen zijn onduidelijk.

Khamenei richtte zich eind vorige week voor het eerst sinds zijn benoeming tot het Iraanse volk. Niet persoonlijk, maar in een verklaring die werd voorgelezen door een presentator op de staatstelevisie. De nieuwe ayatollah toonde zich strijdvaardig: hij zwoer wraak tegen de VS en Israël en kondigde aan dat Iran de Straat van Hormuz gesloten zal houden.

Of de verklaring daadwerkelijk afkomstig was van Khamenei, kan niet worden geverifieerd. Dat wakkert twijfels over zijn gezondheidstoestand verder aan, zowel binnen als buiten Iran. Volgens deskundigen wekken de toon en de inhoud in ieder geval sterk de indruk dat de Iraanse Revolutionaire Garde (IRG), waarmee Khamenei nauwe banden heeft en die zijn benoeming steunde, momenteel de dienst uitmaakt in Iran.

Regime grotendeels intact, zeggen westerse inlichtingendiensten

De Amerikaanse inlichtingendiensten concludeerden vorige week dat de leiderschapsstructuur van het Iraanse regime grotendeels intact is. Meerdere bronnen spraken met Reuters over een “veelvoud” van rapporten met “consequente analyses dat het regime niet op instorten staat” en “de controle over het Iraanse volk behoudt”. Hun Israëlische collega’s kwamen tot vergelijkbare conclusies, meldden Israëlische en Amerikaanse media.

De Iraanse strijdkrachten vormen geen echte bedreiging voor hun Amerikaanse of Israëlische militaire tegenstanders, maar zijn nog steeds in staat om te zorgen voor chaos in de regio. De blokkade van de Straat van Hormuz ontregelt de wereldeconomie en de Golfstaten blijven kwetsbaar voor aanvallen door Iraanse drones.

Het Iraanse militaire en politieke leiderschap is nog steeds in staat om op gebeurtenissen te reageren. De veiligheidsdiensten zijn zichtbaar aanwezig in Iraanse steden en dreigen elke vorm van protest met dodelijk geweld te beantwoorden. Daardoor is er weinig kans op de Iraanse volksopstand die de VS en Israël zeggen te willen helpen starten met hun luchtoffensief. Israëlische functionarissen denken dat het nog weken of maanden kan kosten om die situatie te veranderen, als dat al lukt.

Washington en Tel Aviv temperen hoop op regimeverandering

De VS en Israël lijken hun ambities voor de oorlog dan ook bij te stellen, voor zover ze bekend waren. De Amerikaanse president Donald Trump zei vrijdag in een interview met Fox News dat een Iraanse volksopstand tegen het regime in Teheran, door hem aangemoedigd aan het begin van de oorlog, er voorlopig niet in zit.

“Ze hebben letterlijk mensen op straat met machinegeweren, die mensen neerschieten als ze willen demonstreren”, zei Trump. “Dat is nogal een groot obstakel voor mensen die geen wapens hebben.”

Voor de Israëlische premier Benjamin Netanyahu was regimeverandering absoluut het hoofddoel van de operatie tegen Iran. Nu lijkt hij erop te hinten dat de oorlog mogelijk zal eindigen zonder dat resultaat. “We kunnen al met zekerheid zeggen: dit is niet meer hetzelfde Iran, dit is niet meer hetzelfde Midden-Oosten en dit is niet meer hetzelfde Israël”, zei hij eind vorige week op een persconferentie.

Trump eiste eerder ook de “onvoorwaardelijke overgave” van Iran. Dat werd afgezwakt door Witte Huis-woordvoerder Karoline Leavitt. Zij kwam met een nieuwe definitie voor die term, waarin een bijdrage van de verliezende partij geen vereiste is. “President Trump zal bepalen wanneer Iran geen concrete en directe dreiging voor de VS en onze bondgenoten meer vormt.”

Op dat moment zal het regime in Teheran zich volgens Leavitt “in een staat van onvoorwaardelijke overgave bevinden, of ze dat nou zelf zeggen of niet”. “Om eerlijk te zijn, ze hebben niet veel mensen over die dat kunnen zeggen.”

Niet ondenkbaar dat Iraanse hardliners sterker uit de oorlog komen

Irandeskundigen wijzen erop dat het regime in Teheran in eigen land zwakker dan ooit tevoren was toen de oorlog uitbrak. De afslachting van zeker duizenden en mogelijk tienduizenden demonstranten in januari, bij protesten die begonnen vanwege de diepe economische crisis in Iran, markeerde voor veel commentatoren een keerpunt. Het regime kon het eigen bestaan wellicht nog een tijd rekken met keiharde repressie, maar was uiteindelijk gedoemd te vallen.

De opvolging van ayatollah Ali Khamenei had bijvoorbeeld tot interne spanningen in het regime kunnen leiden, als de oorlog de Iraanse geestelijkheid niet had verenigd achter zijn zoon Mojtaba. Khamenei was 86 jaar oud toen hij werd gedood en Mojtaba werd voorheen beschouwd als een onwaarschijnlijke opvolger. De gewelddadige dood van zijn vader en de steun voor zijn kandidatuur binnen de Revolutionaire Garde leverden hem het hoogste ambt op.

Eindigt de oorlog met het regime intact, dan is het niet ondenkbaar dat de hardliners van dat machtige Iraanse schaduwleger nog invloedrijker zullen zijn dan onder zijn vader.